Inleiding

Feit: het verschil tussen arm en rijk neemt steeds meer toe. Het inkomensverschil tussen de armste 20% en de rijkste 20% van de wereldbevolking was in 1960 1 op 30 en in 1997 1 op 74. Het Bruto Nationaal Product per persoon in de VS was in 2002 36.000 dollar, dat in Bangladesh 350 dollar; dat is dus honderd keer zo weinig.

Verhaal: op een dag bezocht een oude rijke man in depressieve toestand een rabbi. De rabbi nam de man bij de hand. Hij bracht hem naar een raam. “Kijk eens naar buiten,” zei hij: “Wat zie je?” “Ik zie vrouwen, mannen en kinderen,” zei de man. Daarna bracht hij hem naar een spiegel. “Wat zie je nu.” “Ik zie mezelf.” Toen zei de rabbi: “In het venster zit glas en in de spiegel zit ook glas. Maar het glas in de spiegel is bedekt met zilver. Op het moment dat je het zilver toevoegt houd je op anderen te zien en zie je alleen nog maar jezelf.”

Vandaag gaat het over goed nieuws voor arm en goed nieuws voor rijk en over de relatie tussen die twee. Vandaag gaat het over geld. Omdat wij daar bijna allemaal een beetje zenuwachtig van worden roep ik vast meer vragen op dan ik beantwoord.

Ik ga wel een basis leggen van waaruit je die vragen kunt beantwoorden. Die basis vraagt jou om antwoord. Net zoals Jezus ook aan de rijke jongeling een antwoord vroeg. Jezus vroeg hem: “Volg mij.” Stap in het onbekende, maar ook een sprong in vertrouwen naar Gods liefde.

Wat is het goede nieuws voor de armen?

Eerst de armen. In de synagoge van Nazareth ontvouwt Jezus zijn programma. Het is zijn Nazareth Manifest. Wat zegt Jezus ook al weer in de synagoge?

De Geest van de Heer rust op mij,
want hij heeft mij gezalfd.
Om aan armen het goede nieuws te brengen
heeft hij mij gezonden,
om aan gevangenen hun vrijlating bekend te maken
en aan blinden het herstel van hun zicht,
om onderdrukten hun vrijheid te geven,
om een genadejaar van de Heer uit te roepen.
In het Nazareth Manifest belooft Jezus dus, dat hij mensen uit allerlei machten gaat bevrijden.

Dat doet Jezus vervolgens ook. Hij bevrijdt mensen van hun ziekten. Hij geneest. Hij bevrijdt mensen van boze geesten. Die stuurt hij weg. Hij bevrijdt mensen van hun schulden. Hij vergeeft. Zo maakt hij deze mensen vrij om lief te hebben. Waar Jezus kwam, kwam het Koninkrijk voor zieken, voor bezetenen, voor mensen met schulden, voor iedereen. De komst van Jezus in een dorp was goed nieuws, want er gebeurde wat, er veranderde iets.

Dit is mijn vraag: wat was nu het goede nieuws wat Jezus aan armen bracht? Al die andere mensen had Jezus iets te bieden; genezing, vergeving, bevrijding. Wat vertelde Jezus aan de armen? Stil maar wacht maar, alles wordt nieuw? Nu hebben jullie honger, maar straks zullen jullie te eten krijgen? Nu sterven jullie kinderen nog, maar straks…

We weten, Gods Koninkrijk is er nog niet. Nog steeds worden mensen ziek, nog steeds gaan mensen gebukt onder schulden. Er is wereldwijd armoede. Maar, we weten ook, dat overal waar Jezus kwam hij al iets van het Koninkrijk bracht, als voorproefje. Had Jezus ook een voorproefje voor arme mensen, of had –ie alleen een belofte voor later?

Wat is het goede nieuws voor mensen die in de macht van gebrek en honger leven? Is het alleen voor straks of ook iets voor nu?

Het lijkt me duidelijk dat het antwoord op deze vraag ons ook iets te zeggen heeft.
 
Wat is het goede nieuws voor de rijke jongeling?

Nu de tweede vraag: wat is het goede nieuws voor de rijke jongeling? Jezus vraagt hem al zijn bezittingen weg te geven.

Jezus vraagt hem niet om liefdadigheid

Misschien denk je, dat radicale liefdadigheid het goede nieuws is voor deze jongen.

Wat is liefdadigheid eigenlijk? Liefdadigheid is anderen laten delen in je eigen overvloed. Liefdadigheid is weggeven wat je over hebt; de collectebus langs de deur, de straatkrant bij de Albert Heijn. Je kunt liefdadigheid op andere manieren omschrijven, maar om de zaken helder te krijgen is het goed om bij liefdadigheid hieraan te denken. Liefdadigheid is je overvloed weggeven aan goede doelen. Geven aan mensen met wie je geen relatie hebt en dus geen verantwoording schuldig bent.

Wanneer je van je overvloed weggeeft, hoef je van Jezus geen complimenten te verwachten. Jezus prees maar één iemand voor zijn liefdadigheid. Op een keer zat Jezus in de tempel. Hij zag hoe rijken hun giften in de offerkist deden – de collectebus. Toen zag hij een arme weduwe er twee kleine muntjes in doen. Haar prees hij, als enige: “Zij heeft meer gegeven. Zij heeft haar hele levensonderhoud er ingegooid, die anderen alleen hun overvloed.”

Jezus vraagt geen liefdadigheid van man.

Liefdadigheid is – zou je kunnen zeggen – “oude economie.” Jezus luidt in Nazareth een nieuw tijdperk in: het jubeljaar van de Heer. Het jubeljaar staat haaks op alle andere jaren.  Het verschil tussen moslims en christenen is niet dat moslims 5% moeten geven en christenen 10%. Dat is alleen meer van hetzelfde. Jezus luidt een nieuw tijdperk in en daarmee ook een “nieuwe economie.” Niet een economie van liefdadigheid.
 
Jezus wil hem cold turkey uit de macht van Mammon bevrijden

Het goede nieuws voor deze rijke jonge kerel is niet liefdadigheid. Het is iets anders. Jezus was zijn tijd ver vooruit.

Hoe laten wij mensen afkicken van drugs? Niet door ze op een methadondieet te zetten. Methadon is een alternatief voor heroïne. Wanneer je dat aan een verslaafde geeft, gaat –ie in ieder geval niet uit stelen. Het vermindert de criminaliteit, maar hij blijft een junk. Methadon is oude economie. Hoe laten wij mensen afkicken van drugs en alcohol? De gemiddelde junk of alcoholist moet er niet aan denken: cold turkey – in een keer stoppen.

Nu gaan we terug naar Jezus. Hij is een van de weinigen die geld een naam geeft: Mammon. Jezus zegt eigenlijk: “Geld is een macht met een naam.” Jezus zegt: “Een slaaf kan niet twee heren dienen.” Met een van die heren bedoelt hij dan Mammon, geld. De macht van geld is in onze samenleving enorm. Ik denk, dat bijna iedereen zich herkent in de woorden die ik twee weken geleden liet zien: “Geld is mijn herder, het ontbreekt mij aan niets. Vakantiegeld leidt mij naar grazige weiden. Spaargeld leidt mij langs veilige paden…”

Snap je nu wat Jezus doet? Jezus was zijn tijd vooruit; hij wilde de rijke jongeling in een keer van zijn verslaving afhelpen. Als verslaafden kunnen wij ons nauwelijks voorstellen, dat hij dat had kunnen overleven. Want wees eerlijk: vind je wat Jezus vraagt kunnen? Of gaat hij te ver? Maar dit is het: Jezus wil de rijke jongeling cold turkey uit de macht van geld bevrijden.

Zonder het ook maar te pressen: dit past precies in het Nazareth Manifest. Jezus bevrijdt iemand die gevangen zit in de macht van het geld.
 
Deze twee vragen zijn verbonden met het woord kerk

Tot nu toe heb ik twee vragen gesteld.

De eerste was: wat is het goede nieuws voor de armen? Is dat alleen straks wordt het beter of is het meer?

De tweede vraag was: wat is het goede nieuws voor de rijke jongeling? Bevrijding uit de macht van Mammon. Ja. En voor ons is dat al heel wat. Misschien zou ik daar zelfs moeten stoppen. Maar, je kunt het antwoord parallel trekken met dat van de vorige vraag: wat is het goede nieuws voor de rijke jongeling? Is dat alleen bevrijding uit de macht van het geld of is er meer?

Deze twee vragen hebben alles met elkaar te maken. Voordat ik dat ga uitleggen zet ik de boel eerst op scherp. Want het is belangrijk, dat je begrijpt wat ik bedoel.

Ik weet niet of je deze uitspraak wel eens hebt gehoord: “Jezus preekte de komst van het Koninkrijk, maar wat er voor in de plaats kwam was de kerk.” Oftewel: Jezus heeft de kerk nooit gewild. Hij heeft nooit iets gedaan wat lijkt op het stichten van een kerk.

Nu de boel op scherp: de verbinding tussen de twee vragen, bevrijding voor rijk en arm is namelijk een woord: kerk. Luister maar.
 
Jezus belooft: Je zult nu reeds honderdvoudig ontvangen

De rijke jongeling druipt af. Afkicken durft hij niet aan. Dan vraagt Petrus aan Jezus: “En wij dan? Wij hebben wel alles opgegeven.” Wat zegt Jezus dan:

“Ik verzeker jullie: iedereen die broers of zusters, moeder, vader of kinderen, huis of akkers heeft achtergelaten omwille van mij en het evangelie, zal het honderdvoudige ontvangen: in deze tijd broers en zusters, moeders en kinderen, huizen en akkers, al zal dat gepaard gaan met vervolging, en in de tijd die komt het eeuwige leven.”

Heeft u ooit die woorden in deze tijd gezien?

Heeft u zich ooit afgevraagd hoe Jezus dat voor zich zag, dat mensen al in deze tijd honderdvoudig ontvangen?
 
Jezus ziet een gemeenschap van onderlinge liefde en zorg

Is Jezus naïef? Bedoeld Jezus dat elke keer wanneer mensen rood staan ze op wonderlijke wijze van onbekende geld op hun bankrekening ontvangen? Die dingen gebeuren, maar is dat wat Jezus voor ogen heeft?

Hoopt Jezus op liefdadigheid? Nee. Het gaat niet over mensen die van hun overvloed weggeven aan mensen die ze niet kennen. Dat is “oude economie.” Dat heb ik al eerder laten zien door dat verhaal van die weduwe.

Jezus heeft een gemeenschap voor ogen van onderlinge liefde, zorg en verantwoordelijkheid. Dat is de economie van het jubeljaar, dat is de “nieuwe economie,” die haaks staat op de oude.

Zolang Jezus op aarde wandelt is dat een kleine groep, maar Jezus noemt de mensen die de wil van zijn Vader doen broers en zussen. Jezus en zijn leerlingen hebben een gemeenschappelijke kas. En ze worden wanneer dat nodig is onderhouden door een aantal rijke vrouwen. Maar, het is nog maar klein.

Wanneer de Heilige Geest op Pinksteren neerdaalt, groeit het en zie je wat hij voor ogen heeft. Je leest dat in Handelingen 2 en ook in Handelingen 4

32 De groep mensen die het geloof had aanvaard, leefde eendrachtig samen. Geen van hen beschouwde zijn bezittingen als zijn persoonlijk eigendom, want ze hadden alles gemeenschappelijk. 33 De apostelen bleven met grote kracht getuigen van de opstanding van de Heer Jezus, en God begunstigde allen rijkelijk. 34 Niemand onder hen leed enig gebrek: wie een stuk grond of een huis bezat, verkocht het, bracht de opbrengst naar de apostelen 35 en legde die aan hun voeten neer, waarna het geld naar behoefte onder de gelovigen werd verdeeld.

Kijk: dat is een gemeenschap met goed nieuws voor de armen nu: niemand onder hen leed enig gebrek. De boodschap van de eerste gemeente was: “Alles wordt nieuw.” De boodschap was ook: “Kom hier. Hier is water. Hier is voedsel. Leef met ons. Deel met ons.”

Jezus preekte de komst van het Koninkrijk, maar wat er voor in de plaats kwam was de kerk. Ik geloof daar niets van. Jezus vertelde niet alleen over het Koninkrijk, zijn gemeenschap bracht het Koninkrijk aan de armen: broers en zussen, huizen en akkers nu. Sterker nog: wanneer een kerk dat Koninkrijk niet meer brengt aan armen, houdt ze op kerk te zijn.

Slot

Het goede nieuws voor arm en rijk is niet liefdadigheid maar bevrijding van armoede en rijkdom door deel uit te maken van een wereldwijde gemeenschap van onderlinge liefde en zorg die Jezus volgt.

Ik kan het niet korter zeggen. Dit is de gemeenschap en de economie van het jubeljaar. En ja: hij staat haaks op de meeste van onze verwachtingen.

Hoe ziet dat er uit?

Er is een tijd voor mij om te spreken, maar ook een tijd voor jullie om daar over na te denken. Je kunt beginnen door Lukas 6 een aantal malen door te lezen.

Verder moest ik denken aan Vrede voor de Stad in Spijkenisse, daar vertel ik vanmiddag over. In de krant van gisteren las ik verder, dat 60% van de Nederlandse gemeenten kerken betrokken zijn bij de uitvoering van de WMO.

Misschien een voorbeeldje, wat niet helemaal realistisch is, maar wel goed laat zien wat de bedoeling is. Stel wij zijn hier ’s zondags samen gekomen. Opeens gaat de bel. Er staat iemand voor de deur: collecte voor de voedselbank. Even kijken of we nog wat over hebben. Ja. Tot ziens. Dat is liefdadigheid. Gerechtigheid is, wanneer we zeggen: “We willen je best die vierhonderd euro geven. We hebben ook iets beters: je mag ook deel uit gaan maken van onze gemeenschap. Dan hoef je nooit meer je hand op te houden.” Misschien zegt –ie ander, of denken wij: “Ja, maar dat heeft –ie niet verdiend. Hij heeft het zelf verknald.” “Wij hebben het ook niet verdiend. Toch zijn wij ook geliefde kinderen. Wij nodigen jou uit om ook zijn liefde te ontvangen.” Dat is een kerk die het Koninkrijk aan de armen brengt.

Is dit niet waar we ten diepste naar verlangen?

Tot slot: een woord in Markus valt op. Jezus kijkt naar die jongen en dan krijgt hij hem lief. Daarom beloofde Jezus hem bevrijding uit de macht van het geld. Omdat hij van hem hield. Hij beloofde ook dat hij broers en zussen zou krijgen. Hij beloofde zijn eigen aanwezigheid. Hij zei: “Volg mij, ik breng jou in mijn gemeenschap van blijdschap en liefde.”

Dus wat doen we? Doormodderen met de oude economie of in de kracht van de Heilige Geest de nieuwe economie binnengaan? Dat is een stap in het onbekende, maar ook een sprong in vertrouwen naar Gods liefde.