Dit is de tekst van de samenkomst van 28 november 2004. De liturgie vind je aan het einde van de tekst.

Wanneer je deze tekst anders dan voor jezelf wilt gebruiken, stelt ds. Pieter Kleingeld een e-mail op prijs.

Inleiding

In de serie over Jakobus hebben we twee weken geleden een begin gemaakt met Jakobus 5, waarin het gaat over de ziekenzalving.

De eerste keer hebben we de context gezien. In heel het gedeelte stond de verwachting centraal: de Heer Jezus komt snel terug. Die verwachting kleurde het gebed, maar ook de woorden redden en opstaan.

Wanneer je verder gaat nadenken over dit onderwerp en over genezing, kom je bij Exodus 15.

De woorden “Ik ben de HEER, die jullie geneest” kun je niet over het hoofd zien. Het is de eerste keer, dat God op die manier over zich zelf vertelt. De woorden zijn ontzettend uitgesproken. Er lijkt ook geen misverstand over de betekenis mogelijk.

Maar, wanneer je wilt weten, wat die woorden betekenen “Ik ben de HEER, die jullie geneest” moet je beginnen in Exodus en bij de geschiedenis van Mara die we net hebben gelezen. Daar horen ze eerst bij.

Daarom twee vragen:
1. Wat heeft Gods genezing met Mara te maken?
2. Wat heeft Gods genezing met geboden te maken? Want in vers 26 begint met de opdracht om God te gehoorzamen en eindigt met de woorden “Ik, de HEER, ben het die jullie geneest.” Wat is het verband tussen die twee?

Ik ben jullie Heelmaker; ik maak heel wat stuk is

“Ik, de HEER, ben het, die jullie geneest.” De eerste vraag: wat was voor de Israëlieten het verband tussen deze uitspraak en het water van Mara?

Wat is een ander woord voor “Ik ben weer genezen”? “Ik ben weer beter.” Bij genezen denk je misschien aan artsen en medici. Je denkt misschien aan jouw persoonlijke lichamelijke en psychische gezondheid.

Maar, een ouderwets woord voor dokter is heelmeester, dat komt dichter bij de bedoeling van de bijbel. In plaats van “ik ben genezen” kun je ook zeggen: “ik ben hersteld.” Genezen is in de bijbel heel maken, wat stuk is.

Herstellen op deze manier is niet beperkt tot lichamelijke gezondheid. Ik geef twee voorbeelden, maar er zijn er meer.

Wanneer Elia op de Karmel is, bouwt hij het altaar wat daar stond opnieuw. Het woord voor opnieuw bouwen is precies hetzelfde als hier in Exodus. Elia maakt het altaar heel, zodat er weer een offer op gebracht kan worden.

Nu een voorbeeld dichterbij onze tekst. Je vindt dit verhaal in 2 Koningen 2.

De inwoners van Jericho zeiden tegen Elisa: “De ligging van de stad is goed, zoals u ziet, maar het water is slecht en de grond veroorzaakt misgeboorten.’ Elisa zei: ‘Breng me een nieuwe schaal, met wat zout erop.” Ze brachten hem een schaal, en Elisa ging naar de bron en strooide daar zout in terwijl hij zei: “Dit zegt de HEER: Hierbij zuiver ik dit water. Het zal geen sterfgevallen of misgeboorten meer veroorzaken.” En tot op de dag van vandaag is het water daar zuiver, zoals Elisa heeft gezegd.

Ook hier staat hetzelfde woord als in Exodus. Elisa maakte het water gezond, zo functioneert het weer waarvoor God het bedoeld heeft.

Wanneer de Israëlieten bij Mara komen, kunnen ze het water niet drinken. Het is bitter. Dat is meer dan: “Blèh, het smaakt niet lekker.” Bitter staat in de bijbel tegenover zoet, zoals goed staat tegenover kwaad. Het water van Mara doet niet, waarvoor het bedoeld is. Het lest geen dorst, het geeft geen leven.

God maakt het bittere water van Mara weer heel, gezond.

“Wanneer jullie aandachtig naar mij luisteren en mijn richtlijnen volgen, maak ik jullie levens heel, net zoals ik dat water heel heb gemaakt.”

Ik ben jullie Heelmaker; niemand anders

Het water van Mara was bitter. God wees Mozes op een stuk hout. Hij gooide het in het water en het water genas, werd zoet. Geen poespas, geen bezwering, geen ingewikkelde formule.

“Ja”, zegt de HEER: “Ik ben jullie Heelmaker; niemand anders.”

“Wat doe je, wanneer je ziek bent? Ga je dan naar de wonderdokters, zoals in Egypte? Die mensen kunnen inderdaad veel. Ze kunnen hun staf in een slang veranderen, water in bloed, ze kunnen kikkers tevoorschijn roepen.”

“Wanneer jullie naar hen toe gaan, leg ik de plagen die ik op hen legde ook op jullie. De wonderdokters van Egypte kunnen je misschien genezen, ze kunnen je niet heel maken.”

Zie je de link met Jakobus? “Waar moet je naar toe wanneer je ziek bent?”, zegt Jakobus? Niet naar de tegenstander. De tegenstander maakt meer kapot dan jij lief hebt. Je moet bij de Heer zijn.

Waar ga jij naar toe als je ziek bent? Ga je naar de wonderdokters of naar mij? Doe je wat met stenen, aura’s of weet ik het wat? Ga je naar een medium, een paragnost, een strijker? Wat heb je over voor je gezondheid? Dit is geen neutraal terrein.

Over dit aspect vertel ik vanochtend niet zoveel. Het is zo actueel en belangrijk, dat het apart aandacht nodig heeft.

Er is er maar één: “Ik ben jullie Heelmaker; niemand anders.”

Ik ben jullie Heelmaker; ik genees het geheel

Nu komen we bij de tweede vraag.

In vers 26 staat: “Als jullie de woorden van de HEER, jullie God, ter harte nemen, als jullie doen wat goed is in zijn ogen en al zijn geboden en wetten gehoorzamen, zal ik jullie met geen van de kwalen treffen waarmee ik Egypte heb gestraft. Ik, de HEER, ben het die jullie geneest.”

Wat heeft Gods genezing hier met Gods geboden te maken?

Laat ik beginnen met een voorbeeld. Een oude vrouw lag in het ziekenhuis, omdat ze maagklachten had. Een jonge artsassistent komt bij haar op de kamer. De vrouw komt een stukje overeind en steekt haar hand uit. “Nee,” zegt de artsassistent: “Ik kom niet voor uw hand, ik kom voor uw maag.”

Gelukkig doen veel dokters het anders. Maar, deze anekdote laat zien wat er vaak gebeurd. Veel heelmakers beperken zich maar tot een klein deel en isoleren dat.

God doet het anders. God pakt het altijd groot aan. Zijn genezing omvat meer dan jouw lichaam, laat staan alleen je maag. God geneest heel het leven, dat omvat dus lichaam, en jouw hele zelf – dat is wie je bent, het gezin waar je deel van uitmaakt, je familie, de samenleving waarbinnen je leeft en deel van bent, de schepping waarbinnen jij zijn schepsel bent.

God biedt zijn volk bij Mara een totaal aanpak.

God maakt alles heel wat gebroken is. Gods genezing van ons lichaam is altijd ingebed in het grote geheel. De HEER zegt: “Ik herstel jouw familie. Ik herstel jouw samenleving en de cultuur. Ik ga mijn hele schepping herstellen.”

Nu is het antwoord op de vraag naar het verband tussen Gods genezing en Gods geboden een intikkertje.

God geeft Israël bij Mara aanwijzingen voor een gezond leven, een gezonde familie en een gezonde samenleving. De belangrijkste richtlijn is deze: “Luister aandachtig naar mij. Doe wat ik je zeg. Dat maakt jou gezond, je familie en je samenleving. Ik ben de HEER, die jullie geneest.”

Ik ben jullie Heelmaker; ik genees ook de samenleving

Wat gebeurt er, wanneer Israël Gods regels verlaat? Luister maar naar Jesaja 1:

Wee dit ontrouwe volk, vol ongerechtigheid,
volk van zondaars, verdorven geslacht.
Zij hebben de HEER verlaten,
de Heilige van Israël versmaad,
hem de rug toegekeerd.
Ben je niet genoeg geslagen,
verzet je je nog altijd?
Heel je hoofd doet pijn, heel je hart is ziek.
Van voetzool tot kruin, niets is ongeschonden:
een en al wonden en builen en striemen,
niet verbonden, niet verzorgd, niet met olie verzacht.

God zegt daar, kort samengevat: “Omdat jullie mijn richtlijnen niet volgen, is jullie samenleving ziek.”

Dat was niet abstract. Rechters lieten zich omkopen. Prostitutie. Egoïsme. Dronkenschap. Huisjesmelkerij. De rijken werden rijker ten koste van de armen.

Zieke samenlevingen zijn er nog steeds.

Wij praten over te hoge werkdruk en stress. We zien mensen die het niet redden. Letterlijk ziek worden. We zien op televisie en in de krant foto’s van luchtvervuiling in de Randstad. Journalisten hebben het over radicalisering en intolerantie. Denk eens aan alle gebroken gezinnen en de relationele, psychische en lichamelijke gevolgen die daar uit voortvloeien.

Kijk je naar een andere cultuur of een andere tijd, dan zie je weer andere symptomen van ziekte.

Christenen hebben in deze tekst uit Exodus, ook een oproep gezien om hun samenleving te vernieuwen en een belofte, dat God herstel geeft.

We weten ook, dat echte vernieuwing alleen van binnen uit kan beginnen. God heeft een totaalaanpak, maar hij begint wel bij de kern. Hij begint bij ons hart.

Jakobus is curatief gericht op het geheel

Zie je hier ook de link tussen Gods totaalaanpak in Mara en in Jakobus?

Jakobus schrijft praktisch, maar niet zomaar praktisch. Jakobus schrijft aan gemeentes, waar de boel net als in Jesaja verziekt was.

Alles wat Jakobus schrijft, richt zich op herstel. Herstel van relaties: rijke mensen moet je niet voortrekken. Herstel van de eenheid van geloven en doen. Herstel van wat je zegt; uit dezelfde mond moet geen zegen en vloek komen. Enzovoorts.

Bij die richtlijnen voor herstel past ook de ziekenzalving: herstel van lichamelijke ziekte. Ziekte, die misschien wel direct of indirect het gevolg is van de zieke situatie.

In Jakobus is Gods Woord dus vooral curatief, gericht op herstel. Maar je hoort de woorden van God bij Mara er in doorklinken: “Luister aandachtig naar mij. Ik ben de Heer, die jullie heel maakt. Van top tot teen, van je lichaam tot je samenleving.”

Luister in alles aandachtig naar mij

Beide teksten zeggen ook dit: je uitstrekken naar Goddelijke genezing is ook je uitstrekken om te doen, wat God van je vraagt.

God stelt Israël bij Mara op de proef: “Wil je een medicijn om zelf weer even verder te kunnen, of wil je echt leven met mij?”

Gods herstel omvat heel je leven, niet alleen je lichaam, niet alleen je relatie, maar alles. Je kunt niet zeggen: “Ik wil wel genezing, maar die gehoorzaamheid, daar pas ik voor.” God wil jouw hele leven heel maken. En dus wil God jouw hele leven ook hebben.

Zo je ook zo bijbel kunnen gaan lezen? Hoe wil God mijn leven gezond maken? Welke weg wijst hij mij? Waar moet ik omdraaien en zeggen, dat ik schuld heb? Zo je ook zo kunnen gaan leven? Niet alleen, maar samen met anderen?

Na Mara brengt de HEER de Israëlieten in Elim. 70 palmbomen, 12 bronnen, een oase. Ik denk, dat de HEER zijn volk in Elim een voorproefje geeft van de schepping die hij herstelt.

God zegt: “Wanneer jullie je leven heiligen, maak ik jullie leven heel. Ik wil jou heel, gaaf maken, luister dus in alles aandachtig naar mij.”

Amen