Samen verwonderd over Psalm 87
Ik ben verwonderd.
Samen lezen we deze tekst: een groep Nederlandse christenen en een gezin uit Oekraïne, een familie Hongaarse Oekraïners. Samen lezen we deze tekst en samen geloven we in een God. Of in de woorden van de Psalm: God heeft ons – mensen uit Nederland en Oekraïne – ingeschreven als inwoners van zijn stad Jeruzalem.
Opzet
Vanochtend wil ik niet veel meer overbrengen dan verwondering. Verwondering dat we zo’n oude tekst lezen, uit een heel andere wereld. Verwondering over de ambitie en de verzoening die er in zit opgesloten. En verwondering omdat deze oude, vreemde tekst waar is, woord van God zelf is.
Bij die verwondering, leg ik ook telkens iets uit van deze Psalm.
Verwondering: samen lezen we zo’n oude tekst
Dit is het eerste waar ik me over verwonderde: dat wij samen zo’n oude tekst uit zo’n andere wereld lezen.
Deze tekst is zo oud, dat veel bijbelgeleerden denken dat de volgorde in de war is geraakt. Dat kan u ook zien. Vergelijk de vertaling van de NBG uit 1951 maar met die van de NBV. Je ziet dat de zin “zijn vestiging op heilige bergen,” in de NBV verplaatst is ten opzichte van de vorige vertaling. Dat is gedaan, omdat het zo’n vreemd begin is: “zijn vestiging op heilige bergen.”
Ik verwonder me erover dat wij samen zo’n oude tekst lezen die misschien niet eens helemaal goed meer is. Maar, dat is nog maar het minste.
Voorbeeld: collega die Egyptische dodenboek bestudeerde
Toen ik nog in de automatisering werkte bij de Rabobank had ik een collega uit West-Friesland. Het was een goede IT-er, vooral op het gebied van project management. Op een dag spraken we iets verder dan deliverables, critical paths en milestones. Ik studeerde al theologie in die tijd en toen hij dat hoorde vertelde hij, dat hij ook christen was en ook af en toe voor ging. Hij was lid van een vrijzinnige geloofsgemeenschap.
Hij vertelde dat ze de laatste keer waren stilgestaan bij teksten uit het oud-Egyptische dodenboek. Verhalen in hiërogliefen uit de tijd van de Farao’s, die vertellen over het leven na de dood. Verhalen die vertellen over Ma’at en Osiris en over het monster Ammit, dat de overledene zou verslinden als zijn hart te licht zou zijn bevonden.
Ik weet nog, dat er twee dingen door mijn hoofd speelden. Ik dacht: “Hij is wel een ander soort christen dan ik, want volgens mij lezen christenen de bijbel en niet oud-Egyptische dodenboeken.” Het tweede wat ik dacht: “Dat is toch raar om je als kerk te verdiepen in dat soort verhalen. Het is misschien wel interessant voor sommige mensen, maar het is echt geschiedenis: het monster Ammit, dat de overledene verslindt als zijn hart te licht wordt bevonden, tenzij hij de juiste spreuken uitspreekt.”
Verwondering: een tekst uit een andere wereld
Ik besef nu, dat het voor buitenstaanders minstens zo wonderlijk is wat wij lezen.
Ik vond het gek om serieus na te denken over dat monster Ammit uit dat Egyptische dodenboek. Die wereld en dat wereldbeeld, daar zit zo’n gat tussen met mijn leefwereld. Maar het gat met Psalm 87 is ook niet klein. Ik zal daar drie voorbeelden van noemen.
Voorbeeld: de oerslang Rahab
“Ik noem Rahab en Babel mijn getrouwen.” Rahab, daarmee bedoelt de dichter Egypte. Ja, maar niet alleen dat. Rahab was ook de naam van een mythisch monster, een geweldige slang die in de oerzee leefde. Tenminste, dat geloofden de mensen in die tijd. <Rahab>
Dat beeld kom je ook in de bijbel tegen. Twee psalmen verderop al , in Psalm 89. Die psalm hebben we aan het begin gezongen. Lees maar mee in Psalm 89 vanaf vers 9:
9 HEER, God van de hemelse machten,
HEER, wie is zo sterk als u?
Trouw omhult u als een mantel.
10 U heerst over de hoog rijzende zee –
verheffen zich haar golven, u brengt ze tot rust.
11 U hebt Rahab verpletterd en doorboord,
met krachtige arm uw vijanden verstrooid.
Dit beeld van God, de HEER, die Rahab, de macht van de chaos overwint, kom je ook tegen in Jesaja en Job.
“Ik noem Rahab en Babel mijn getrouwen.” God overwint de chaos, doodt de chaos, maar de mensen van Rahab mogen in Jeruzalem wonen. Bijzonder toch dat wij hier in 2008 samen deze tekst lezen en mogen weten dat de God van de hemelse machten ook ons wil bevrijden.
Voorbeeld: de heilige bergen
Nog een voorbeeld. De psalm begint met deze woorden:
Boven alle steden van Jakob
heeft de HEER de poorten van Sion lief,
zijn vesting op de heilige bergen.
Wat zijn die heilige bergen?
Je kunt denken aan de bergen of heuvels waarop Jeruzalem gebouwd was. Maar, als het gaat over Sion, dat was op een berghelling gebouwd. Waarom dan bergen meervoud? Het zou kunnen om de heiligheid van de ene berg, de berg Sion aan te geven. Sion is gevestigd op de heilige berg.
Maar het is niet zo gek om aan nog iets anders te denken. Volken rond Israël geloofden dat er een godenberg was, een plek waar de goden bijeenkwamen en met elkaar overlegden. Als op die plaats iets wordt besloten, dan staat het vast. Sommige bijbelschrijvers spelen wel eens met dat idee. Opnieuw psalm 89, nu vanaf vers 6:
6 HEER, laat de hemel dit wonder prijzen,
laat de kring van hemelingen u loven om uw trouw.
7 Want wie daar boven kan de HEER evenaren,
wie van de goden zich meten met de HEER,
8 met God, zeer geducht in de raad van de hemelingen,
gevreesd bij allen die hem omringen?
Je mag je, bij wat je net hoorde, een berg voorstellen, waar die goden boven zich met elkaar meten. Een plek waar de HEER dus ook tussen staat.
Nu moet je niet denken, dat de bijbel zegt: “Er is een godenberg en de HEER is een van de vele goden.” Nee, het is anders. Deze mensen leefden in een tijd van verhalen over godenbergen. De dichter van Psalm 89 pakt dat verhaal op en stopt er dynamiet in: “Niemand daar boven kan de HEER evenaren. Overleg? Ja, wat overleg: de HEER is gevreesd bij allen die hem omringen.” Zo vertelt de dichter in woorden die heel vertrouwd lijken, iets revolutionairs: “De HEER is God en niemand anders.”
En in psalm 87 is het dan: de HEER heeft Sion gevestigd op de heilige berg en dus, vers 5, dan houdt Sion stand, want de Allerhoogste houdt haar in stand.”
Voorbeeld: een plaats om God te aanbidden in Israël
Wanneer je het tot nu toe heel wonderlijk vond is het derde en laatste voorbeeld makkelijker. De psalm begint met deze woorden:
Boven alle steden van Jakob
heeft de HEER de poorten van Sion lief
Waar ging de discussie over toen Israël uiteengevallen was in twee rijken, het Noorden en het Zuiden? Waar spraken de mensen over? “Waar moeten we God dienen: in Jeruzalem of kan het ook in Dan en Betel, of kan het gewoon overal in elke stad?”
Boven alle steden van Jakob
heeft de HEER de poorten van Sion lief
Wat vroeg de Samaritaanse vrouw aan Jezus? “Onze voorouders vereerden God op berg Gerezim, en bij u zegt men dat in Jeruzalem de plek is waar God vereerd moet worden.” Opeens zegt dat zinnetje waarmee deze psalm begint dan net iets meer.
Ik verwonder me dus, dat deze tekst uit zo’n andere wereld komt en mij tegelijkertijd enorm aanspreekt.
Ik heb een tijd geleden verteld, dat ga-kerk de boodschap vertaalt naar het wereldbeeld van de ontvanger. Dat zie je hier in Psalm 87 dus ook gebeuren. “Wat oermonsters? Onze HEER heeft ze verpletterd en doorboord. Niemand is sterk als de HEER.” “Wat overleg tussen de goden? De HEER is gevreesd door allen die hem omringen. Hij is God en niemand anders.”
Verwondering: Jeruzalem als wereldwijd centrum van Gods aanbidding
Ik verwonder me, ook over de ambitie van deze psalm. Jeruzalem wordt het wereldwijde centrum van Gods aanbidding.
Dat is ambitie, want wat stelde Jeruzalem nu helemaal voor? Rahab, Egypte dus, en Babel dat waren de wereldmachten van toen. In hun onderlinge strijd was Jeruzalem niet meer dan een tussenstop.
Je zou nog kunnen denken: Jeruzalem blies ook een deuntje onder koning David en Salomo. Waarschijnlijk is deze Psalm later geschreven. Er was naast Babel en Egypte namelijk lange tijd nog een andere wereldmacht: Assyrië. Juist omdat die naam ontbreekt in die rij van volken, zou het goed kunnen dat deze psalm is geschreven na de val van Assyrië. In die tijd tussen de val van dat wereldrijk en de ballingschap en trouwens ook de tijd erna was Jeruzalem echt niet meer dan een stadstaatje op een bergrichel.
Toch zegt de dichter: Sion wordt het wereldwijde centrum van aanbidding van de HEER. Sion is het middelpunt. Uit Sion komen alle volken.
Middeleeuwers hadden dat door. Je ziet hier een plaatje van een landkaart uit de Middeleeuwen. Jeruzalem in het midden en vandaar uit komen de drie continenten: Europa, Afrika en Azië.
Verwondering: verzoening
Ik verwonder me ook over de verzoening die in deze psalm zit opgesloten. Deporteerden de communisten onder Stalin? De Babyloniers deden het al veel eerder. Martelen, verminken, vermoorden, ze deden het allemaal in die tijd. Profiteren van oorlogshandel, de Tyriers deden niets liever.
En God zegt:
Ik noem Rahab en Babel mijn getrouwen.
Filistea, Tyrus en Nubië
zijn allen hier geboren.
God verzoent deze mensen met zichzelf en met zijn volk. Noemt ze zijn volk: ze zijn allen hier geboren. Welk volk ook, het is hier geboren. Dit volk is hier geboren. Als ze allemaal hier in Sion geboren zijn, dan is dat het einde van alle rassentwisten alle volkerenoorlogen. God verzoent.
Dit is goed nieuws voor Nederlanders en Marokkanen, voor Roma en Hongaren, voor Hongaren en Oekrainers. En let op: het gaat hier niet over de toekomst. Het gaat er niet over dat dit nog moet gebeuren. Nee, God zegt: “Zij zijn hier allen geboren.”
Een dichter schrijft het op, hij woont in de Balkan van het Midden-Oosten. Ik verwonder me over de verzoening die in deze psalm zit opgesloten.
Verwondering: dit is het woord van de HEER
Maar mijn verwondering wordt het grootste wanneer ik me dit bedenk: “2600 jaar geleden leefde een dichter in een stadstaatje op een berghelling. In zijn wereld geloofden de mensen in oermonsters en godenbergen. Deze dichter schreef een lied op. Hij zei: “Ik heb de Allerhoogste zelf horen zeggen, toen hij de namen van de volken opschreef: ‘Dit volk is hier geboren.’ ”
Dit is mijn grootste verwondering: hij heeft gelijk gekregen.
Wat hij heeft geschreven is echt waar geworden. Want hier zitten we: uit Oekraïne en Nederland en verbonden met Sion.”
Het Nieuwe Testament kan er ook niet over uit. Paulus schrijft in Efeze 2:17 en verder:
17 Vrede kwam hij verkondigen aan u die ver weg was en vrede aan hen die dichtbij waren: 18 dankzij hem hebben wij allen door één Geest toegang tot de Vader. 19 Zo bent u dus geen vreemdelingen of gasten meer, maar burgers, net als de heiligen, en huisgenoten van God
Dit is mijn grootste verwondering: er is een God die door Jezus Christus ons met elkaar verbindt en ook met die dichter uit de hele andere wereld.
