Extra achtergrondinformatie bij deze preek
Rond het zogenaamde graf van Jezus:
Meer voetsporen rond de opstanding:
Voetstappen in het zand
Wat is hier gebeurd? Het lijken wel voetafdrukken in het zand bij een strand. Maar, zijn het ook echt voetafdrukken? Misschien hebben de golven dit patroon wel gemaakt in het zand. Of heeft een creatieve meeuw dit patroon in het zand gepikt.
Wat is hier gebeurd? Je volgt de voetafdrukken langs het strand. Dan kom je bij een kolenvuurtje. Rond het vuur zie je nog meer voetafdrukken. Het lijkt erop of andere mensen vanuit een andere richting naar het vuur zijn gelopen. Iets verderop zie je een spoor van een boot aan land die aan land is getrokken. Daar beginnen die andere voetsporen.
Het meer van Tiberias, rond het jaar dertig, het is vroeg in de ochtend. Het kolenvuurtje is bijna gedoofd. Rond het vuurtje liggen nog kruimels van brood. Het ruikt er naar vis en je ziet wat graten liggen. Wat is hier gebeurd?
Jezus is Gods spoor in de sneeuw van Kerst
De preek van vorige week heb ik zo samengevat: Jezus is Gods spoor in de sneeuw van Kerst.
Bewijzen dat God bestaat? Nee, sporen vinden, volgen en uitleggen. Zoals je sporen vindt in de sneeuw. Zo werkt dat in de rechtbank en in de geschiedenis.
Laat God sporen achter? Jawel, maar dan praten we wel over de God van de bijbel. Niemand heeft ooit God gezien, maar de Zoon wel. Hij is mens geworden.
Welke sporen vind je? Je vindt sporen van zijn bestaan en van zijn kruisiging. Of laat ik het nauwkeuriger zeggen, je vind sporen die je goed kunt verklaren wanneer je ervan uit gaat dat Jezus heeft bestaan en is gekruisigd.
Ik onthoud het met dat ene zinnetje: Jezus is Gods spoor in de sneeuw van Kerst. Want dan denk ik aan: vossenjagers, elfensporen en giraffensporen in de sneeuw. Dan denk ik aan pootafdrukken, de afstand tussen de afdrukken, geur en een stukje haar. Dat kan ik allemaal naar wat ik van Jezus weet. Wil je die sporen nog eens nalezen, kijk op de website.
Sporen van de opstanding
Het spoor van God leidt naar Jezus. Het leidt naar het spoor van zijn bestaan en zijn kruisiging. Vind je ook sporen van de opstanding? Bij die vraag zijn we vorige week gestopt.
Ik wil vandaag drie sporen laten zien, die om een uitleg vragen:
1.Een leeg graf
2.Opmerkelijke verhalen rond de verschijningen
3.Een nieuw verhaal
Een uitleg die heel goed past is: de opstanding. Het gaat om deze sporen – voetafdrukken noem ik ze vandaag:
Een leeg graf
Vorig jaar kwam James Cameron in het nieuws. Hij was ooit regisseur van de film Titanic. Cameron zei: “Ik heb het graf van Jezus gevonden.” Hij had een documentaire gemaakt waarin hij een aantal grafkistjes uit de 1e eeuw liet zien. Er stonden namen op als Maria, Jezus zoon van Jozef, Matteus en nog een Maria. De combinatie van namen vond hij opmerkelijk. Bovendien was het DNA in het kistje waar Jezus op stond anders dan het kistje waar Maria. Misschien waren die twee wel getrouwd. Het graf van Jezus... Een spoor? De bewoners van de wijk waar de kistjes waren gevonden waren blij. “Onze huizen stijgen vast in waarde, want nu willen hier vast christenen wonen.”
De uitleg van Cameron is onwaarschijnlijk. Ook deze Titanic zinkt. Wij zoeken originele namen voor onze kinderen, in die tijd deed men dat niet. Bijna iedereen heette Simon, Jozef of Jezus. 20% van de vrouwen heette Maria. Het graf van Jezus en zijn familie in Jeruzalem? Maar hij en zijn familie kwamen uit Galilea. Een rijk graf, terwijl ze arm waren. Dat past niet. Het graf bleek is al in 1980 gevonden, inclusief de namen. Bijna alle wetenschappers, christen of niet, hebben deze uitleg als onzinnig betiteld en om nog meer redenen dan ik hier noem.
Toch kun je iets leren van dit verhaal. Namelijk hoe mensen in die tijd werden begraven. Het lichaam werd eerst in een graf bijgezet. Het werd dan in doeken gewikkeld en met kruiden bedekt. Die kruiden waren tegen de geur. Want in een graf werden vaak meerde lichamen gelegd. Na een aantal jaren werden de overgebleven botten herbegraven in een grafkistje of ossuarium.
Het verhaal van Cameron is, dat Jezus jaren later nog eens rustig herbegraven is. Maar, dat betekent, dat het graf op Pasen niet leeg was en jaren erna nog niet. Opstanding is juist dat het lichaam niet meer in het graf ligt. Opstanding zonder een leeg graf is heel eenvoudig te weerleggen. “Wat opgestaan? Hier ligt hij.”
Er kan van alles gebeurd zijn; het lichaam kan geroofd zijn door anderen of door de leerlingen zelf, maar het graf was leeg. De uitleg opstanding is niet het eerste waar je aan denkt, maar voor die uitleg is een leeg graf wel voorwaarde.
Opmerkelijke verhalen over verschijningen
Een tweede voetafdruk vormen de opmerkelijke verhalen over de verschijningen kort na het sterven van Jezus.
Je staat op het strand en volgt een voetspoor. Opeens stopt het. Wat is hier gebeurd? Is de rest uitgewist door de golven? Nee, die komen hier niet. Heeft iemand een grote sprong gemaakt? Zijn ze vervaagd door de wind?
Dan zie je vier mannen. “Weten jullie wat hier is gebeurd?” Ze knikken: “Ja, hij verdween. Jezus is opgestaan uit de dood.” “Niet erg waarschijnlijk,” denk je bij jezelf. Je luistert nog eens goed naar hun verhalen. Dan vallen je een aantal dingen op aan die verhalen zelf. Sporen die om uitleg vragen:
Sommige mensen zeggen: “Mensen geloofden toen volop in geesten. Niet gek dat ze met verhalen over een opgestane Jezus kwamen.” Nee, het is andersom. Dat soort mensen weet juist het verschil tussen een geestverschijning en het verschijnen van de opgestane Heer. Wat alle vier die mannen duidelijk maken is dit: zijn graf was leeg – anders was het een geest geweest. En hij liet sporen na in het zand. Hij at en dronk. Wij konden hem aanraken en beetpakken. Allemaal dingen die een geest niet doet. <geen geest>
Nog iets opmerkelijks: hun verhalen verschillen. Hoeveel engelen zaten er bij het graf – een of twee? Hoeveel vrouwen gingen er naar het graf toe? Ontmoetten ze hem nu in Galilea of in Jeruzalem? <geen overeenkomsten>
Verschillen bewijzen niet dat er niets is gebeurd. In tegendeel. Wanneer mensen iets dramatisch meemaken, vertellen ze verschillende verhalen. Er is een verschrikkelijk ongeluk gebeurd. Mensen vertellen verschillende aanleidingen en gevolgen, verschillende gevoelens. Maar in een ding komen alle verhalen overheen: het ongeluk. Het zou kunnen dat deze vier elk een verhaal over de opstanding hebben verzonnen. Waarom zouden ze dat doen? Het zou ook kunnen dat er echt iets dramatisch is gebeurd, iets onverwachts.
Dan het derde. Deze verhalen zijn later op papier gezet dan de brieven van Paulus. Paulus noemt rond het jaar 55 Petrus als degene aan wie Jezus als eerste is verschenen. Zeker tien jaar later vertellen alle vier de evangelisten dat Jezus toch eerst aan vrouwen is verschenen. Waarom? Vrouwen als eerste getuigen, dat maakt het niet betrouwbaarder. Het is moeilijk voor te stellen, dat ze dat alle vier na Paulus wel samen verzinnen. Het is eenvoudiger voor te stellen, dat de verhalen van de evangelisten ouder zijn dan de brieven en vertellen wat er echt is gebeurd. <geen mannen>
Als vierde valt het op dat hun verhalen over de opstanding bijna niet verwijzen naar het Oude Testament. Dat gebeurt in de brieven van Paulus en Petrus volop. Waarom doen ze dat niet? De evangeliën zijn later opgeschreven dan die brieven. Er was dus al voldoende tijd geweest om allerlei verbanden te leggen, maar ze doen dat niet. Waarom niet? Zouden ze alle vier zijn overeengekomen om dat maar weg te laten? Of?
Er ontbreekt nog iets in die verhalen. De brieven koppelen onze opstanding aan de opstanding van Jezus. Jezus is opgestaan en dus zullen wij ook opstaan. Jezus’ opstanding is voor ons goed nieuws.
Is het je wel eens opgevallen, dat die conclusie in de evangeliën totaal ontbreekt. In de evangeliën is het: Jezus is opgestaan, dus aan het werk, vertel het aan de mensen. Ook daar geldt, dat je dat zou kunnen verklaren door er van uit te gaan, dat de verhalen over de opstanding juist heel oude verhalen zijn en geen verhalen waar van alles bij is verzonnen om ze authentieker of belangrijker of betekenisvoller te maken.
Zonder in detail te gaan zitten er dus opmerkelijke kanten aan de verhalen rond de opstanding. Die opmerkelijke kanten zijn al sporen op zich, die je moet uitleggen.
Een nieuw verhaal
Dan het laatste spoor: een nieuw verhaal.
Nederland ontkerkelijkt. Steeds minder mensen geloven. Totdat ze bij een graf staan. Dan hoor je toch dingen als: “Hij is altijd bij ons. Zij is in de hemel. Hij kijkt naar ons van boven.” Soms heel vaag, misschien is het op zo’n gelegenheid echt opium van het volk, maar toch. Al twee- driehonderd jaar wordt er in geramd: God bestaat niet, er is niets na de dood en toch grijpen mensen terug op het oude verhaal. Mensen zijn heel conservatief als het gaat om hun toekomstverwachting.
Maar de eerste Joodse christenen vertelden schijnbaar uit het niets een nieuw verhaal en ze hielden dat verhaal vol. Ze hebben een heel duidelijk verhaal over de toekomst.
Wat was er nieuw aan hun verhaal? Ik noem een paar dingen.
Ze zeiden: Jezus is de Messias. Dat was iets nieuws. Hoe verschillend Joden ook over de Messias, de bevrijder dachten, over een ding waren ze het eens: een dode Messias is geen Messias. Toch verklaren 120 Joden 50 dagen na zijn overlijden Jezus tot de Messias. Volstrekt nieuw. Hoe komen ze daarop?
Ze houden dat verhaal ook vol. Dat was in de Joodse geschiedenis, zo vertelt Gamaliel nog nooit gebeurd. Wanneer de leider dood is, geven zijn volgelingen het op, of ze zoeken een nieuwe Messias. Maar een dode Messias is geen Messias.
In het Oude Testament vind je best wat over opstanding, maar het is niet het meest belangrijke thema. Bij de Joodse christenen is dit opeens de climax van het verhaal. Dit is de toekomst: opstanding? Hoe verklaar je dat?
Joden hadden verschillende ideeën over de toekomst. Sommigen geloofden niet in de opstanding, anderen wel, weer anderen alleen in een eeuwige ziel. De eerste Joodse christenen hadden precies een verhaal: Jezus is als eerste opgestaan met een geestelijk lichaam en wij zullen later volgen. Waarom kwamen ze met precies een verhaal? Waar baseerden ze dat op?
Deze sporen vind je in het zand
Nu is het zaak om goed op te letten. Deze sporen zijn er. Het graf was leeg. De verhalen rond de verschijningen van Jezus zijn opmerkelijk. Het verhaal van de eerste christenen is opvallend nieuw. Deze drie dingen zijn als het kolenvuur, de etensresten en het voetspoor wat plotseling op houdt. Je vindt ze op het strand. Je kunt niet doen alsof ze er opeens niet zijn.
De vraag is alleen hoe leg je deze sporen op het strand uit. Hoe leg je ze uit samen met die sporen in de sneeuw?
Wat is jouw uitleg en durf je daarop te vertrouwen?
Hoe verder?
Wat kun je verder doen?
Je kunt meer sporenonderzoek doen. Ik heb vanochtend twee voetafdrukken genoemd: het lege graf en de opmerkelijke verhalen rond de verschijningen van Jezus. Over elk van die twee is natuurlijk nog veel meer te vertellen. Het zijn ook niet de enige twee. Op onze website zet ik wat suggesties.
Dit is het tweede wat je kunt doen: maak het nieuwe verhaal je eigen. Kijk even naar dit plaatje.
Je ziet hier het kruis en daarom heen een cirkel. Die cirkel staat voor dat nieuwe verhaal. Petrus vertelde op Pinksteren over Jezus, over zijn lijden, sterven en opstanding. De Joden die luisterden wisten: dit gaat over ons. Dit is het vernieuwde verhaal van Israël. Dit is het verhaal van Israël maar dan opgestaan uit de dood. God is met ons. Hij laat ons herleven. Hij geeft ons toekomst. Hun leven veranderde radicaal. Dat hebben we ook gelezen.
Maak je dit verhaal eigen door te luisteren. Dat is die pijl die loopt van ons naar het verhaal van Jezus. Hoe beter je in dit verhaal zit, hoe spannender de bijbel en hoe meer sporen je vindt.
Dit verhaal gaat over ons. Daar gaat het om. Zo komen we bij de derde opdracht. Soms zeggen mensen: “Jezus is voor jouw zonden gestorven.” Volgens mij horen anderen dan dit: “Ik liep op het zebrapad met mijn kleine zusje. Ik keek naar links en opeens zag ik een vrachtwagen die op hol was geslagen. Hij kwam recht op ons af. Gelukkig dook Superman op, pakte mijn zusje op en redde haar. Dat kan Superman ook voor jou doen.” Je ziet de ander kijken: “Ik heb geen klein zusje en dat is nog het kleinste probleem wat ik met jouw verhaal heb. Ik weet niet in wat voor wereld jij leeft, maar niet in die van jou.”
Wij leven in een andere wereld dan Joden in de eerste eeuw; vandaar die andere kleur cirkel om ons heen. Maar Jezus’ opstanding is voor ons net zo belangrijk en kan ons leven net zo veranderen. Dit is onze derde opdracht: hoe vertalen we de boodschap van de opgestane Heer naar onze eigen leefwereld. Jezus was toen geen Superman, dat is hij nu ook niet. Maar hij is wel de Heer. Hij is wel God almachtig. Hij is wel God met ons.
